بارش‌های شدید در استان‌های شمالی کشور بار دیگر خطر سیلاب را به یکی از مهم‌ترین اخبار هواشناسی تبدیل کرده است.
باران‌های شدید اخیر در شمال کشور، از گیلان تا مازندران، بار دیگر پدیده سیلاب را به صدر اخبار هواشناسی آورده است. این بارش‌ها که در برخی مناطق به آبگرفتگی و خسارات گسترده منجر شده، یک پرسش اساسی را مطرح می‌کند: چگونه کشوری که سال‌هاست با خشکسالی دست‌وپنجه نرم می‌کند، هم‌زمان با سیلاب‌های ویرانگر مواجه می‌شود؟
این وضعیت، به‌ویژه در استان‌های شمالی، نگرانی‌ها را افزایش داده است. در گیلان، باران و باد شدید مسافران را سرگردان کرده و تعدادی را به مراکز اسکان فرستاده است. در مازندران نیز، سیل و طوفان به خانه‌های روستایی، مزارع و باغ‌های کشاورزی آسیب رسانده است. هشدارهای هواشناسی نیز درباره ادامه بارش‌ها و احتمال سیلاب در این مناطق همچنان پابرجاست.
این تناقض ظاهری، یعنی هم‌زمانی خشکسالی و سیلاب، ریشه در عوامل مختلفی دارد که شامل تغییر الگوی بارش، افزایش دما و نحوه تعامل انسان با طبیعت است. احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی، در گفت‌وگویی به این موضوع پرداخته است.
بارش زیاد لزوماً به معنای پایان خشکسالی نیست
وظیفه توضیح می‌دهد که خشکسالی و ترسالی همواره در ایران وجود داشته‌اند، اما تغییر اقلیم باعث شده تا دوره‌های خشکسالی گسترده‌تر و پرتعدادتر شوند. او تأکید می‌کند که علاوه بر کاهش بارش، افزایش دما نیز نقش مهمی دارد؛ زیرا دمای بالاتر تبخیر را افزایش می‌دهد و آب حاصل از بارش سریع‌تر از دسترس خارج می‌شود.
بنابراین، حتی یک بارش سنگین و سیل‌آسا نیز نمی‌تواند به معنای جبران خشکسالی باشد. ممکن است حجم زیادی آب در مدت کوتاهی وارد منطقه‌ای شود، اما به دلیل شدت بارش، فرصت کافی برای نفوذ به خاک خبر آنلاین و تغذیه منابع زیرزمینی فراهم نشود و بخش عمده آن به رواناب تبدیل گردد.
این پدیده در شمال کشور، جایی که اخیراً بارش‌های شدید رخ داده، به شکل سیلاب خود را نشان می‌دهد؛ در حالی که بسیاری از مناطق کشور همچنان با بحران کم‌آبی دست‌وپنجه نرم می‌کنند.
چرا باران به سیلاب تبدیل می‌شود؟
وظیفه دو عامل اصلی را در افزایش سیلاب‌ها در ایران مؤثر می‌داند: تغییرات جوی و دخالت‌های انسانی.
او توضیح می‌دهد که گرم شدن هوا باعث می‌شود جو بتواند رطوبت بیشتری را در خود نگه دارد. در نتیجه، هنگام فراهم شدن شرایط بارش، این رطوبت می‌تواند به بارش‌های رگباری و شدیدتر منجر شود. از سوی دیگر، توسعه شهرها، ساخت جاده‌ها و ویلاها، و آسفالت کردن سطوح، نفوذپذیری زمین را کاهش داده و میزان رواناب را افزایش می‌دهد.
به گفته وظیفه، تخریب پوشش گیاهی، چرای بی‌رویه دام و فشرده شدن خاک نیز باعث کاهش نفوذ آب باران به زمین می‌شود. همچنین، ساخت‌وساز در مسیر رودخانه‌ها و تنگ کردن یا مسدود کردن مسیر طبیعی جریان آب، می‌تواند اثرات بارش‌های شدید را تشدید کند.
این وضعیت در شمال کشور به وضوح قابل مشاهده است؛ جایی که بارش شدید اخیر در مازندران به چندین شهرستان خسارت زده و طبق گزارش مدیریت بحران استان، خانه‌های روستایی، اراضی کشاورزی و باغ‌ها آسیب دیده‌اند. در گیلان نیز، بارش و باد شدید مسافران را درگیر کرده و هلال‌احمر ۱۶۴ نفر را اسکان داده است.
سیل می‌آید، اما کمبود آب جبران نمی‌شود
نکته مهم این است که سیلاب را نباید با تأمین منابع آب یکسان دانست. وظیفه می‌گوید سال‌هاست برداشت بی‌رویه از منابع آبی ادامه داشته و منابع آب زیرزمینی به شدت تخلیه شده‌اند. او با اشاره به آمار وزارت نیرو مبنی بر برداشت حدود ۱۵۰ میلیارد مترمکعب از منابع زیرزمینی، بیان می‌کند که حتی چند سال بارش نرمال نیز ممکن است نتواند بخش مهمی از این کسری انباشته را جبران کند.
بنابراین، تناقض ظاهری میان «خشکسالی» و «سیلاب» در واقع یک تناقض نیست. ممکن است در یک منطقه، در مدت کوتاهی حجم بسیار زیادی بارش رخ دهد، اما هم‌زمان در منطقه‌ای دیگر، منابع آب زیرزمینی، سدها و ذخایر آبی همچنان با کمبود جدی مواجه باشند.
باران شدید اگر فرصت نفوذ به زمین را پیدا نکند، به‌جای اینکه به ذخیره آب تبدیل شود، از طریق رودخانه‌ها و رواناب‌ها خارج شده و خسارت ایجاد می‌کند. به همین دلیل، همان آسمانی که برای ساعاتی شمال کشور را گرفتار سیلاب می‌کند، لزوماً نمی‌تواند بحران آب مناطق خشک و مرکزی ایران را حل کند.
در واقع، مسئله اصلی تنها «میزان بارش» نیست؛ بلکه زمان، شدت، مکان و نوع زمینی که بارش بر روی آن اتفاق می‌افتد نیز اهمیت دارد. تغییر اقلیم، افزایش دما، کاهش نفوذپذیری خاک و دخالت‌های انسانی، همگی باعث شده‌اند تا فاصله میان بارش و تأمین واقعی آب بیشتر شود؛ پدیده‌ای که سیلاب‌های اخیر شمال کشور بار دیگر آن را به نمایش گذاشته‌اند.
منبع: ایسنا